Yabancılaşma kavramı, modern kapitalist toplumun bireyin üzerine kurduğu yapısal baskının en derin ifadesidir. Çağımızda, insanın kendi yaratıcılığından, emek ürünlerinden ve toplumsal ilişkilerinden kopuk yaşaması sadece ekonomik bir olgu değil, aynı zamanda siyasal ilgisizlik ve politik apati döngüsünün temel kaynağıdır. Bu döngü, tüketim kültürü ve emperyalist ideolojik mekanizmaların bireyde yarattığı psikolojik çöküntü aracılığıyla kurumsallaşmıştır. Modern kent yaşamı, şehrin anonimliği ve pazarın sonsuz nesne bolluğu içinde, birey giderek kendi toplumsal gerçekliğinden uzaklaşmakta, kendisini salt bir tüketici ve pasif sistem taraftarı olarak inşa etmektedir.
Bireyin bu yabancılaşma durumu, yalnızca psikolojik bir kaçış olmayıp aynı zamanda politik psikoloji‘nin en kritik araştırma alanlarından birini oluşturur. Kapitalist sistem altında çalışan insanın, kendi emek ürününe yabancı hale gelmesi ve buna bağlı olarak toplumsal değişim için gerekli olan radikal bilinç yitirmesi, Marxist teorinin merkezinde yer almıştır. Ancak sadece ekonomik belirlenimcilik değil, emperyalizmin yürüttüğü psikolojik-ideolojik savaş da bu yabancılaşma sürecini derinleştirmektedir. Böylelikle bireyin kendi muktedirlüğü, aktif siyasal katılımı ve özgürleşim potansiyeli, sistemin devamını sağlayan söylemsel mekanizmalar tarafından tahakkuk ettirilmemektedir.
Marxist Perspektiften Yabancılaşmanın Kapitalist Kökenleri
Karl Marx, yabancılaşma teorisini, insanın kendi ürettiği toplumsal değerlerden, yaratıcı potansiyelinden ve iktidar ilişkilerinden kopuk yaşamasını tanımlamak için geliştirmiştir. Kapitalist üretim sürecinin temel karakteristiği, işçinin üretim aracını ve ürünü kontrol etmemesi, dolayısıyla emek değerini gerçekleştiremeyişidir. Bu durum bireyin maddi bir nesneye dönüşmesine, yani insanın kendi yaratıcılığını yitirerek metalaştırılmasına yol açar. (Berman, 1994) Modern dönemde bu metalaşma sadece fabrika işçisini değil, beyaz yakalı çalışanı, entelektüeli ve hatta tüm toplumsal sınıfları kapsamı altına almıştır. Tüketim kültürü, bu yabancılaşmanın ideolojik bir maskesi işlevi görmektedir.
Berman’ın “Katı Olan Her Şey Buharlaşıyor” adlı eseri, modernite deneyimini ve buna bağlı olarak bireyin toplumsal çöküş durumunu analiz ederken, tam da bu yabancılaşma fenomeninin sosyo-kültürel yansımalarına odaklanır. (Berman, 1994) Kapitalist üretim ilişkilerine eklemlenen şehirleşme, göç, iş piyasasının istikrarsızlığı ve sosyal bağların parçalanması, bireyi mekanik bir rutine mahkûm eder. Böylece insan, kendisinin daha insancıl ve özgür olma potansiyelini hiç gerçekleştirmeden, sisteme uyum sağlamış ve kaderleri ile uzlaşmış bir vatandaş tipine dönüşür. (Taş, 2007) Radikal değişim ve siyasal mücadele, bu tür sistemin devamlılığına tehdit oluşturacağından, ideoloji ve kültürel üretim bu mücadeleli bilinçi ortaya çıkarmamaya çalışır.
Tüketim Kültürü ve Psikolojik Uyuşturmacılık
Modern tüketim toplumu, yabancılaşma teorisinin en somut laboratuvarıdır. Pazarın kültürü, nesne çeşitliliğini ve seçim özgürlüğünü reklam ve medya aracılığıyla manipüle ederek, bireyin sistemin çelişkilerine karşı duyarlılığını körelten bir psikolojik uyuşturmacılık mekanizması işletir. Tüketim hareketi, yalnızca ihtiyaç karşılama değil, toplumsal kimlik inşası, sayg ve özerklik hissi inşası haline gelmiştir. Bunun sonucunda birey, kendisini ancak sahip olduğu ürünler aracılığıyla tanımlar ve toplumsal konumunu bu ürün-temelli kimlikle belirler.
Bu mekanizma, itaat psikolojisi‘nin derinlemesine bir uyarlamasıdır. Birey, özgür seçim yaptığını sanırken, aslında ideolojik yapının kendisine empoze ettiği tercih setini “özgürce” seçmektedir. Tüketim vaat ettikleri (mutluluk, statü, aidiyet) hiçbir zaman tam olarak gerçekleşmediğinden, birey tekrar ve tekrar tüketim döngüsüne geri sürülür. Bu sonsuz döngü, toplumsal sorunlara karşı siyasal farkındalığı baltalayan ve insanları pasif tüketicilere indirgeyen bir sistem olarak işlev görmektedir. Yabancılaşma bu bağlamda, sadece üretimden kaynaklanan kopukluk değil, aynı zamanda tüketimin false needs mekanizması aracılığıyla derinleştirilen varoluşsal bir kopukluktur.
Tüketici Kimliğinin Siyasal Katılımı Bastırması
Tüketicilere dönüştürülen bireyler, kendilerini ekonomik sistem içinde meşrulastırırken, siyasal iktidarı sorgulamaktan geri çekilirler. Çünkü sistem, her çelişkiye ve çatışmaya karşı, tüketim vasıtasıyla bir kompensatörü hazır tutmaktadır. Toplumsal adalet, emek sömürüsü, çevre tahribatı, eşitsizliğin keskin hatları gibi köklü sorunlar, bireysel tüketim seçimleri üzerinden çözümlenir ve böylece yapısal eleştiri kişiselleştirilir. Bu uzlaşmacı tavır, yalnızca sistem aleyhine örgütlenmeyi engellemekle kalmaz; aynı zamanda bireyin kendi yabancılaşma durumunun farkını azaltır.
Emperyalizm, İdeolojik Savaş ve Bireydeki Yabancılaşma Derinleşmesi
Emperyalist güçlerin 20. ve 21. yüzyılda gerçekleştirdikleri askeri müdahaleler, ekonomik sömürü ve kültürel hegemonya, sadece siyasal coğrafyayı değiştirmemiştir; bireyin bilinç dünyasına da derin izler bırakmıştır. Clausewitz tarafından analiz edilen savaş kavramı, salt askeri bir çatışma olmayıp aynı zamanda ideolojik ve psikolojik bir savaş olduğunu gösterir. (Clausewitz, 1975) Emperyalizmin yürüttüğü bu çok boyutlu savaş, muhasır toplumlarda bireyde derinden köklü olan yabancılaşma ve belirsizlik, korku, terör psikolojisi yaratmıştır.
Emperyalist ideoloji, yönettikleri coğrafyalardaki insanlara, batı merkezci kültür ve tüketim modellerini empoze ederken, yerel kültür, dayanışma ve toplumsal direniş değerlerini delegitime eder. (Clausewitz, 1975) Böylece bireyin aidiyet ve kimlik kaynakları yapay olarak kurutulmaktadır. Terör olayları, savaş, belirsiz ekonomik krizler gibi yapısal şiddet biçimleri, bireyde derin bir korku ve çaresizlik duygusunu kalıcılaştırır. Bu psikolojik kırılganlık durumunda, birey radikal siyasal mücadele yerine sistemin sunduğu güvenlik vaat ve tüketim imkânlarına sarılmaya eğilim gösterir. Emperyalizmin psikolojik savaşı, bu şekilde yabancılaşmayı derinleştirmekte ve bireyde, var olan düzene karşı kritik bilinç yerine pasif rıza üretmektedir.
Terör Korkusu ve Siyasal Apati İlişkisi
Emperyalizmin sebep olduğu terör ortamı ve belirsizlik, bireyin tercihlerini radikal değişimden ziyade konservatif istikrar arayışına çevirir. Birey, kendisini güvende hissetmek için, hâlihazır iktidar yapılarına ve sistem-içi reformlara yönelir. Bu tür bir tavır, yabancılaşmanın başka bir boyutu olan siyasal apati olarak tezahür eder. Birey, toplumsal sorunların çözümünde yapısal değişimle değil, merkezi otoritelerin “koruma” sunması bekleyişiyle yaşamaya başlar. Böylece emperyal savaş mekanizması, bireyi ekonomik olarak da ideolojik olarak da sisteme bağımlı hale getirmektedir.
“Bireyin kendi ürettiği toplumsal değerlerden kopuk yaşaması olarak tarif edilen yabancılaşma, kapitalist üretim sürecinde insanın yaratıcılığını yitirerek maddi bir nesneye dönüşmesiyle sonuçlanır.” (Berman, 1994)
Bu yapısal yabancılaşma, çoğu zaman sistemin “doğallaştırılması” yoluyla meşruleştirilir. Psikolojik araştırmalar, insanların tanıdık ve istikrarlı ortamları tercih etme eğilimini gösterir. Sistem, bu psikolojik eğilimden yararlanarak, radikal değişimi “tehlikeli ve istikrarsız” olarak çerçevelendirirken, kendi mevcudiyetini “doğal ve kaçınılmaz” hale getirir. Bu çerçevelendirme, emperyalizmin ideolojik gücünün en açık göstergesidir.
Modern dünyada bireyin karşılaştığı yabancılaşma krizi, salt ekonomik veya psikolojik bir olgu değildir; tamamen siyasaldır. Bireyin, kendi varoluşunun devam etmesi için sistem-içi kabulleniş tercih etmesi ve radikal muhalefet potansiyelini yitirmesi, emperyalist ve kapitalist yapıların en istediği durumdur. Siyasal davranışın toplumsal kökleri, tam da bu yabancılaşma dinamiğinin nasıl kurumsallaştırıldığını ve yeniden üretildiğini açıklamaktadır.
Sonuç olarak, modern dönemde bireyin yabancılaşma ile yüzleşmesi, onun yalnızca kişisel bir psikolojik problem değil, siyasal-ekonomik bir zorunluluktur. Marxist analiz ile psikolojik araştırmaları birleştiren bütünsel bir bakış açısı, bu yabancılaşmanın yapısal köklerini görmeyi ve ancak o zaman, bireyin kendisini yeniden bütünleştirme ve siyasal özerklik kazanma yollarını sorgulamayı mümkün kılar.
Kaynaklar
Berman, M. (1994). Katı Olan Her Şey Buharlaşıyor. İletişim Yayınları, İstanbul.
Clausewitz, C. V. (1975). Savaş Üzerine.
Taş, L. (2007). Yabancılaşma ve Kimlik.
“` —