1960’lı yılların sonlarına doğru dünya genelinde yaşanan toplumsal ve siyasal çalkantılar, üniversite gençliğinin öncülüğünde yeni bir dönemin habercisiydi. Bu süreç, Vietnam Savaşı’na karşı yükselen itirazlar, Amerika Birleşik Devletleri’ndeki sivil haklar hareketleri ve Avrupa’daki öğrenci protestoları gibi çeşitli küresel dinamiklerle şekillendi. Geleneksel otoriteye meydan okuyan, toplumsal eşitsizlikleri ve savaş politikalarını sorgulayan bu genç nesil, radikal siyasi duruşlar benimsemeye başladı. Türkiye de bu küresel dalganın dışında kalmadı. Ülkede “68 kuşağı” olarak tanımlanan üniversite gençliği, uluslararası düzeydeki benzer hareketlerden ilham alarak kendi toplumsal ve siyasal dönüşüm taleplerini yüksek sesle dile getirdi. Türkiye’deki gençler, mevcut toplumsal düzenin adaletsizliklerine ve dış politikadaki bağımlılık algısına tepki göstererek, tam bağımsız bir Türkiye ülküsü ile sokaklara döküldü. Bu aktivizm, kısa sürede akademik çevrelerin dışına çıkarak geniş kitleleri etkileme potansiyeli taşıdı ve eylemler giderek daha radikal bir hal aldı (Çetinkaya, 2010). Bu radikalleşme, dönemin siyasal ve sosyal yapısını derinden sarstı.
Türkiye’de 68 kuşağının eylemleri, sadece dönemin uluslararası konjonktüründen değil, aynı zamanda ülkenin iç dinamiklerinden de beslendi. Eğitim sistemindeki aksaklıklar, genç işsizliği, gelir dağılımındaki dengesizlikler ve siyasal elitin gençlerin taleplerine yeterince karşılık vermediği algısı, gençlik hareketlerinin ana motivasyon kaynaklarından biri oldu. Özellikle Amerikan 6. Filosu’nun Türk limanlarını ziyaretleri gibi olaylar, anti-emperyalist duyguları körükleyerek gençleri daha organize eylemlere itti. Öğrenci federasyonları ve dernekleri, bu dönemde gençlerin örgütlenme ve seslerini duyurma platformları haline geldi. Bu yapılar aracılığıyla gençler, sadece pasif protestolarla yetinmeyip, siyasal taleplerini daha militan yöntemlerle ifade etme yoluna gitti. Bu süreç, gençlerin kendi siyasal kimliklerini ve toplumsal aidiyetlerini yeniden tanımladıkları bir dönemeçti. Geleneksel siyasetin dışında gençlerin kimlik gelişimi ve kolektif arayışları, onları daha keskin ideolojik pozisyonlara sürüklerken, mevcut sisteme yönelik eleştirilerini de derinleştirdi. Toplumsal değişimin ancak köklü bir dönüşümle mümkün olabileceği inancı, bu dönemde gençlik arasında yaygınlaşan bir düşünce haline geldi.
Gençlik hareketlerinin radikalleşme eğilimi, devrimci bir kimlik arayışının somut göstergelerini beraberinde getirdi. Bu arayışın en belirgin temsilcilerinden biri de Deniz Gezmiş ve arkadaşlarının kurduğu silahlı örgütlenmelerdi. Bu örgütlenmeler, dönemin siyasal ve toplumsal gerilimi içerisinde, mevcut düzenin barışçıl yollarla değiştirilemeyeceği kanaatini taşıyan gençlerin eylemsel stratejilerini yansıttı (Birand, 2008). Devrimci gençlik, protestoların ötesine geçerek yeraltı faaliyetlerine yöneldi; banka soygunları, adam kaçırma gibi eylemlerle dikkat çekti ve toplumsal ile siyasal sistemi kökten dönüştürme hedefini benimsedi. Bu tür örgütlenmeler, Türkiye’nin siyasal tarihinde bir kırılma noktası olarak kabul edildi. Aynı zamanda, gençliğin içinde bulunduğu yoğun kimlik bocalaması, geleceğe yönelik derin endişeleri ve siyasal sisteme olan inançsızlığının bir dışavurumu olarak da değerlendirildi. Bu eylemler, dönemin siyasal sosyalizasyon süreçlerinde belirgin bir farklılık yaratarak, genç neslin siyasal katılım biçimlerini radikal bir şekilde değiştirdi. Toplumun genelinde bu eylemlere karşı farklı tepkiler oluştu, ancak gençliğin devrimci duruşu, kendisinden sonraki kuşakları da etkileyecek bir miras bıraktı.
Dönemin siyasal kutuplaşmasının ve artan şiddet olaylarının en çarpıcı örneklerinden biri, 16 Şubat 1969 tarihinde İstanbul Taksim’de meydana gelen Kanlı Pazar hadisesidir. Amerikan 6. Filosu’nun ziyaretini protesto etmek amacıyla düzenlenen gösterilere katılan solcu gençlik, aynı gün Milli Türk Talebe Birliği tarafından organize edilen “Bayrağa Saygı Mitingi” adındaki bir karşıt gösteriden gelen sağ görüşlü grupların saldırısına uğradı. Bu saldırı sonucunda iki öğrenci hayatını kaybetti, yüzlerce kişi yaralandı. Kanlı Pazar, Türkiye’deki siyasal gerilimin ve toplumsal kutuplaşmanın geldiği noktayı gözler önüne seren acı bir olay oldu. Olayın ardından yaşananlar, gençlerin mevcut siyasal sistemden umudunu tamamen keserek, kendi devrimci adalet arayışlarına yönelme psikolojisine sürüklenmelerine neden oldu (Şahin, 2014). Toplumun farklı kesimleri arasında zaten var olan ideolojik ayrımlar, bu tür şiddet olaylarıyla daha da derinleşti ve üniversite kampüslerinden şehir meydanlarına yayılarak siyasal çatışmaları körükledi. Bu olaylar zinciri, ülkenin yakın siyasi tarihine damgasını vurdu ve toplumsal hafızada silinmez bir kolektif hafıza yaratarak, sonraki yıllardaki siyasal şiddet sarmalının habercisi oldu.
68 kuşağı, Türkiye’nin toplumsal ve siyasal yapısında köklü ve kalıcı etkiler bırakmıştır. Bu kuşağın temsilcileri, tam bağımsızlık, sosyal adalet ve eşitlik gibi idealler uğruna verdikleri mücadeleyle, ülkenin siyasal katılım ve toplumsal muhalefet anlayışını derinden etkilediler. Her ne kadar radikalleşme ve şiddet olaylarıyla anılsa da, bu dönem Türkiye’nin siyasal evriminde kritik bir yere sahiptir. Gençlik hareketlerinin devrimci arayışları, sadece kendi dönemleriyle sınırlı kalmayıp, sonraki nesillerin siyasal duruşlarını ve toplumsal hareketlerini de şekillendiren önemli bir miras bıraktı. Bu miras, günümüzde bile farklı toplumsal kesimler tarafından çeşitlilik arz eden biçimlerde yorumlanmakta ve tartışılmaktadır. 68 kuşağının mirası, Türkiye’nin siyasal ve toplumsal belleğindeki yerini korumaya devam etmektedir.
Kaynaklar:
- Birand, M. A. (2008). 12 Mart İhtilalin Pençesinde Demokrasi.
- Çetinkaya, H. (2010). 68 Kuşağı.
- Şahin, M. (2014). Kanlı Pazar.