Modernitenin dört yüz yıllık proje tasarımı, ulus-devlet yapısının etrafında örgütlenmiş türdeş ve homojen toplumlar inşa etme vizyonuyla şekillenmişti. Bu paradigmatik çerçeve, farklı etnik, dini ve kültürel aidiyetleri bir pota içinde eritme ve ortak bir ulusal kimlik etrafında toplama amacını taşıyordu. Fakat küreselleşme sürecinin hızlanması, postmodern teorilerin kurumsallaşması ve çokkültürcü politikaların yükselişiyle birlikte, bu monolitik toplum modelinin temelinde derin bir kırılma oluşmuştur. Günümüzde yaşanan kimlik krizi, aslında bu büyük anlatıların ve sabit referans noktalarının çöküşünün doğal bir sonucudur. Çokkültürcülük, küreselleşmenin ideolojik ve kuramsal altyapısından beslenirken, aynı zamanda modern devlet yapısının meşruiyetini de sorgulamaya açan bir felsefi ve siyasal harekettir.
Modernite Projesinin Çöküşü ve Postmodern Kültür Politikaları
Modernitenin türdeş ve homojen bir toplum yaratma tasavvuru, devlet merkezli ve merkezi iktidarın doğallaştırıldığı bir siyasal düzen kurmayı amaç ediyordu. Bu amaç doğrultusunda ulusal eğitim sistemleri, kitle iletişim araçları ve kültür politikaları, farklı kimlikleri bir arada potada eritme politikası uygulamışlardır. Ancak bu aşınma süreci başarısızlığa uğramıştır (Duman, 2009). Artık günümüzde kültürel farklılıklara dayalı siyaset tarzı prim yapmakta, ulusal veya milli değerleri temsil eden siyasal oluşumlar rağbet görmemektedir (Duman, 2009). Postmodern teori, kimlik inşasının farklılıklar üzerine kurulması gerektiği iddiasını öne sürerek, modernist homojenleştirme projelerine karşı ideolojik bir alternatif sunmuştur. Bu teorik dönüşüm, çokkültürcü politikaların ve çoğulcu toplum yönetim biçimlerinin ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır.
Küreselleşme, kuramsal ve ideolojik dayanaklarını; çeşitliliği, farklılığı, yöreselliği ve çoğulculuğu öne çıkaran postmodern teoriden ve kimlikleri benzerliklerden ziyade farklılıklar üstüne inşa etmeye kalkışan çokkültürcü politikalardan almaktadır (Duman, 2009). Bu durum, dört yüz yıllık geçmişi olan modernite projesinin inşa ettiği ulus-devlet modelinin çöküşüne de işaret etmektedir. Böylece, devlet merkezli ulusal kimliğin yerine, toplumsal kimlik ve aidiyet çerçevesi içinde çok sayıda kesişen kimlik kategorisi ortaya çıkmıştır.
Homojenleştirme Vizyonunun Tarihsel Krizleri
Modern ulus-devletin kuruluş felsefesi, Weber’in rasyonel bürokrasi tasarımı ve Hobbes’in Leviathan tezinden beslenmiş, devlet kuvvetinin merkezi ve güçlü bir otoriteye sahip olması fikriyle şekillenmişti. Bu merkezi iktidar, çok katmanlı ve heterojen toplum yapısını tek bir ulusal kimliğe dönüştürmeyi amaç edinmişti. Ancak yirminci yüzyılın ikinci yarısından itibaren, bu monolit devlet tasarımı çeşitli nedenlerle çatlamaya başlamıştır. Tarihsel olarak bakıldığında, Balkanlar, Ortadoğu, Afrika ve Asya’daki etnik ve mezhepsel çatışmalar, modernist homojenleştirme politikalarının şiddetli tepkilerine yol açmıştır. Azınlık haklarının inkârı ve kültürel asimilasyonun zorla uygulanması, modern devletin bu homojenleştirme denemelerini insani ve siyasal açıdan başarısız kılmıştır.
Küreselleşmenin Yerel Kimlikler Üzerindeki Paradoksal Etkisi
Küreselleşme, merkezden çevreye doğru homojenleştirici bir güç olarak değerlendirilse de, aslında yerel ve etnik kimliklerin yeniden harekete geçirilmesinde de katalizör rol oynamıştır. Bu paradoks, günümüz küresel toplumlarında yaşanan hızlı değişimin doğasında yatmaktadır. Var olan bütün sabit noktaların, ortodoks inançların ve büyük anlatıların altını oyarak risk, belirsizlik ve istikrarsızlık yaratmaktadır (Duman, 2009). Güvenli bir limana sığınmayı hayal eden ve ayakları altındaki toprakların kaydığını gören bu yersiz yurtsuz insanlar, eski bağlılık ve kimliklerine yeniden yönelmektedir (Duman, 2009). Bu geri dönüş hareketleri, çokkültürcülüğün paradoksunu açığa çıkarmaktadır: Küreselleşme, evrensel ve sınırlandırılmamış bir dünya sunmakta, oysa insanlar somut, yerel ve sınırlandırılmış kimlik alanlarında sığınak aramaktadır.
Risk Toplumu ve Yeniden Kimlik Arayışı
Modernitenin sözleşmeye dayalı, rasyonel ve hesaplanabilir dünya vizyonu, postmodern dönemde bulanıklaşmıştır. İş güvenliğinin belirsizleşmesi, aile yapısının esnek ve geçici hale gelmesi, siyasal otorite merkezlerinin parçalanması ve teknolojik değişimin hızlanması, bireyleri kaygan ve belirsiz bir zeminde bırakmıştır. Bu ortamda, çokkültürcülüğün kimlik çoğulculuğu teklifi, paradoksal biçimde yeniden etniklik, dindarlık ve yerel bağlılıkların güçlenmesine yol açmıştır. Bireyler, belirsizlik karşısında tanıdık ve güven veren eski kimlik katmanlarına yönelmektedir. Böylece çokkültürcü politikalar, teorik olarak kimlik seçeneğini çoğaltmayı hedeflese de, pratik düzlemde güç ve kaynakların dağılımında yeni çatışmaları ve bölünmeleri doğurmuştur.
Güvenli bir limana sığınmayı hayal eden ve ayakları altındaki toprakların kaydığını gören bu yersiz yurtsuz insanlar, eski bağlılık ve kimliklerine yeniden yöneliyorlar. (Duman, 2009)
Çokkültürcülüğün teorik kaynağı olan postmodern felsefe, kimliğin serbest, akışkan ve çok katmanlı olduğunu vurgularken, gerçek sosyal pratiklerde kimlikler daha katı, çatışmacı ve kaynak bağımlı hal almaktadır. Kültür savaşları, aidiyet olgusunun şiddeti ve azınlıkların ulusal temelde marjinalleştirilme tecrübesi, çokkültürcü projenin rasyonel ve barışçı varsayımlarının yetersizliğini göstermektedir. Küreselleşmenin evrensel ve homojenleştirici baskısından kaçan insanlar, etnik, dini ve kültürel aidiyetlerine sarılmakta; bu durum ise çokkültürcü bir arada yaşamın imkânını sorgulatırken, yaşanan kimlik krizinin keskinleşmesini hızlandırmaktadır.
Postmodern Kimlik Arayışlarının Felsefi ve Siyasal Çıkarımları
Postmodern düşünce, kimliğin inşa edilmiş, söyleme ve güce bağlı, kesişen ve çelişkili bir olgu olduğunu öne sürmüştür. Bu perspektif, modernist özü ve sabitliği varsayan kimlik tasarımlarının reddedilmesi anlamına gelmektedir. Çokkültürcülük, bu postmodern epistemolojinin siyasal uygulaması olarak, farklı kimlikler arasında bir denklik ve karşılıklı tanınma ideali sunmaktadır. Ancak bu ideal, aşılamayan bir gerçekle karşılaşmaktadır: güç ilişkilerinin inkâr edilemezliği. Kimlikler, sadece söylemsel ve kültürel alan içinde değil, aynı zamanda ekonomik kaynaklar, siyasal temsil ve toplumsal prestij mücadelesinde de yer almaktadır.
Günümüzde çokkültürcü politikalar, biçimsel olarak farklı kimliklerin eşitliği ve karşılıklı saygısını vaat etse de, gerçeklikte hegemonik kültür ve azınlık kimlikleri arasında bir hiyerarşi yaşanmaya devam etmektedir. Çokkültürcülüğün başarısızlığı, aslında onun postmodern teori kaynağının bir sınırını göstermektedir: söylemin ve kültürün ötesine geçen maddi ve kurumsal yapıları dönüştürememe sınırı. Modernitenin monolitik devlet tasarımı reddedilmiş olsa da, yerini alan çokkültürcü yönetim biçimi de toplumsal kimlik krizini tamamen çözmekten uzak kalmaktadır. İnsanlar, çokkültürcü söylemin sunduğu kimlik seçeneği bolluğu içinde, paradoksal biçimde daha fazla yersiz yurtsuzluk ve kimlik belirsizliği yaşamaktadırlar.
Çokkültürcülüğün Siyasal Ekonomisi ve Tahakküm Biçimleri
Küreselleşme ve çokkültürcülük, sık sık özgürlük, çoğulculuk ve demokrasi söylemiyle sunulan projeler olsa da, bunların ekonomi-politik temeli ve tahakküm biçimleri gözden kaçırılmaktadır. Çokkültürcü politikalar, çoğunlukla gelişmiş Batı ülkelerinin göçmen ve azınlık popülasyonlarını yönetmek için geliştirilmiş bir teknoloji olarak ortaya çıkmıştır. Bu politikalar, kimlik çeşitliliğini kabul ederken, aynı zamanda neoliberal ekonomik düzenin meşruiyetini de sağlamaktadır. Kültürel farklılık ve çoğulculuk söylemi, ekonomik eşitsizlikleri ve sınıf çatışmalarını gölgeleme işlevi görmektedir. Böylece çokkültürcülüğün teorik vaadi olan özgürleşme, pratik olarak çokkültürcü kimlik yönetiminin güç ve ekonomik ilişkilerini doğallaştırması yoluyla sınırlandırılmaktadır.
Çokkültürcülük ve küreselleşme arasındaki ilişki, bu nedenle çok taraflı ve diyalektiktir. Küreselleşme, çokkültürcü politikalara ideolojik ve kuramsal zemin sunmuştur; fakat aynı zamanda küreselleşmenin getirdiği ekonomik belirsizlik ve sosyal risk, insanları etnik, dini ve yerel kimliklerine yeniden sarılmaya itmiştir. Bu süreçleri içselleştiren çokkültürcülük, hem modernist homojenleştirme projelerine bir eleştiri sunarken hem de neoliberal küreselleşmenin tahakküm biçimlerini yeniden üretmektedir. Kimlik krizi, bu yüzden sadece psiko-sosyal bir sorun değil; aynı zamanda modernitenin tarihi çöküşü ile postmodern tahakküm biçimlerinin ortaya çıkışını işaret eden felsefi ve siyasal bir kriz olarak kalmaktadır.
Kaynaklar
Duman, M. Z. (2009). Küreselleşme, Kimlik ve Çokkültürlülük. Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt 2, Sayı 1, Yüzüncü Yıl Üniversitesi Yayınları.