Siyasal toplumsallaşma, bireyin içinde yaşadığı politik sistem ve değerleriyle bütünleşme sürecidir. Sosyalizasyon en genel ifade ile bireyin içinde yaşadığı sosyal ve kültürel yapıya uyum süreci olarak tanımlanmakta ve bireyin içinde yaşadığı toplumun üyesi olmasını ifade etmektedir; siyasal toplumsallaşma ise bu sürecin politik sisteme entegrasyon boyutudur (Beşirli, 2004). Bu kavramsal ayrım, devletin ve sosyal kurumların bireyi nasıl sistemin içerisine çekebildiğini anlamak için kritik önem taşır. Siyasal kimliklerin oluşumu, tesadüfi bir olgu değil; aksine devlet tarafından planlı bir şekilde yürütülen, kurumsal mekanizmalarla desteklenen bir toplumsal mühendislik sürecidir. İşte bu noktada eğitim sistemi, askerlik kurumu ve aile yapısı, bireyin siyasal dünyasını biçimlendiren başlıca araçlar olarak ortaya çıkmaktadır.
Eğitim Sisteminin Siyasal Sosyalleşmadeki Yeri
Devlet okullaşma aracılığıyla, gençliği sistemin değerleri doğrultusunda şekillendirmenin en etkili yolunu bulmuştur. Uluslaşmayı sağlamak amacı ile bir çok toplumda okullara siyasal amaçlı dersler konulmakta, gençlik örgütlenmeleri ve kışla gibi kurumlar yoluyla bireyler mobilize edilmektedir (Alkan, 1979). Eğitim kurumları, resmi müfredat aracılığıyla devlet merkezli bir siyasal dünya görüşünü iletir. Tarih dersleri, vatandaşlık dersleri, hatta edebiyat okumaları, bireyde ulusal kimlik ve devlete bağlılık duygularını pekiştirmek için tasarlanmıştır. Bu süreç, bilinçli ideolojik indoktrinasyon kadar çok, sosyalleşmenin doğal bir parçası olarak sunulur. Öğrenci, sınıf ortamında, günün belirli saatlerinde ve belirli yaş gruplarında, toplu olarak devletin belirlediği metin ve simgelerle karşılaştırıldığında, bu tekrarlı maruziyetin onun siyasal bilincini derinden etkilemedesi imkânsızdır.
Resmi Müfredatın Siyasal Değer Aktarımı
Eğitim müfredatı, görünüşte tarafsız bilgi aktarımı gibi görünse de, aslında devletin ideolojik tasarısının somutlaştığı bir alan olarak işlemektedir. Devlet, hangi tarihi olayları vurgulamak, hangi figürleri kahraman olarak sunmak, hangi değerleri evrensel kabul etmek istiyorsa, bütün bunları müfredatın seçkisinde ve ders kitaplarının anlatısında gözlemleyebiliriz. Çocuğun, ilkokul yıllarından itibaren bu atmosferde yetişmesi, onun siyasal belleğini ve kimliklendirme mekanizmalarını uzun vadede dönüştürür. Burada söz konusu olan, salt bir bilişsel öğrenme değil; daha ziyade affektif ve davranışsal boyutlarda siyasal orientasyon oluşturmadır.
Gençlik Örgütlenmeleri ve Kolektif Sosyalleşme
Belirli bir yaş grubundaki bireylerin zorunlu olarak belirli dönemleri kapsayacak şekilde bir araya getirilmeleri, politik sistemin değerlerini ulaştırmak istediği sosyal kategoriye aktarılmasını kolaylaştırmaktadır (Beşirli, 2004). Gençlik örgütlenmeleri, rehber öğretmen, pramateryal görevlendirmeler, bayrak törenileri ve toplu etkinlikler aracılığıyla, bireyleri kolektif bir siyasal deneyime maruz bırakır. Bu ortamlarda, kişi hem eşitler tarafından sosyal baskıyı hissetmekte, hem de resmi otoritenin siyasal mesajlarıyla doğrudan temas halinde olmaktadır. Sonuç itibariyle, okul sadece bilgi verilen bir yer değil; aynı zamanda siyasal kimliklerin laboratuvarı, bireyin devlet merkezli dünya görüşünün yapılandırıldığı kurumsal bir mekanizmadır.
Askerlik Kurumunun Siyasal Disiplin ve Aidiyet İnşası
Askerlik kurumu, siyasal sosyalleşmenin belki de en radikal ve etkin aracıdır. Çoğunlukla erkek bir neslin, belirli bir yaş döneminde, tam otoriteryen bir hiyerarşiye tabi tutulması, modern devletin bireyi disiplinize etme yönteminin klasik örneğini teşkil etmektedir. Kışla, bireyin sivil hayattan kopması, ailesinden ve sosyal ağlarından ayrılması, resmi otoritenin mutlak hakimiyeti altında kalması demektir. Bu ortamda, birey devlet tarafından tanımlanan ve ideolojikleştirilmiş bir milliyetçi kimlik, askerî disiplin ve otorite karşısında itaat etme becerisi geliştirir. Askerlik kurumu, siyasal sistemin değerlerini, uyum ve disiplinin somut örnekleri aracılığıyla kalıcı kılmaktadır. Kışla çıkış sonrası da bu deneyim, bireyin siyasal davranışlarında, devlet otoritesine yönelik tutumlarında ve kolektif kimlik bilincinde derin izler bırakmaya devam eder.
İtaat psikolojisi ve otorite mekanizmaları, askerlik kurumunda özellikle güçlü bir şekilde işleyerek, bireyi devlet otoritesine kayıtsız şartsız bağlı bir vatandaş olarak dönüştürür. Burada söz konusu olan, basit bir eğitim değil; bireyin fiziksel bedeni, zamanı ve hatta düşünce dünyasının devletçi ideoloji çerçevesinde yeniden yapılandırılmasıdır. Askerî tertib, günlük yaşamdan marş etmeye, silah kullanımından milli marş söylemeye kadar olan bütün öğeleriyle, bireyde devlete karşı mutlak bağlılık ve ortak bir siyasal kimlik duygusu yerleştirir.
Aile Yapısının Birincil Sosyalleşme Boyutu
Aile, bireyin ilk sosyalleşme ortamı olması nedeniyle, siyasal sosyalleşme sürecinin temelini oluşturmaktadır. Ebeveynler, çocuğa siyasal değerleri, parti tercihleri, devlet kurumlarına yönelik tutumları, başka toplumsal gruplarla ilişkileri ve milliyetçi duygularını aktarırlar. Bu aktarım, bilinçli bir ideolojik eğitim kadar çok, günlük konuşmalarda, yorum ve tavırlarda, dolaylı bir şekilde gerçekleşir. Çocuk, ailesinde gözlediklerini içselleştirerek, siyasal dünyaya karşı ilk tutumlarını şekillendirmektedir. Aile bağlamında edinilen siyasal tutumlar, çoğunzaman yaşam boyu istikrarlı kalır ve sonraki sosyalleşme ortamlarında güçlendirilir. Burada, aile üyeleri bilinçli olarak devletin ideolojik aracısı olduğu kadar, kültürel ve sosyal miras aktarıcısıdır; dolayısıyla, siyasal sosyalleşmenin birincil ve en etkili kurumudur.
Aile içinde oluşan siyasal iklim, bireyin otoriteryen veya demokratik eğilimlere sahip olmasında belirleyici rol oynamaktadır. Otoriteryen kişilik gelişimi, başta ailedeki otoriteryen disiplin uygulamaları tarafından temellendirilmektedir. Eğer aile içinde kesin emirler, ceza tehdidi ve koşulsuz itaat gerekçesi yaygınsa, çocuk otoriter bir siyasal karakter geliştirme eğilimi gösterir. Tersine, aile ortamında açık diyalog, tartışmaya izin verme ve çok sesli bir tutum hâkim ise, bireyde daha sorgulamacı ve demokratik bir siyasal kişilik oluşabilir. Fakat bu noktada, modern devletlerin eğitim politikaları ve kültür endüstrisi, ailenin bu etkisini desteklemek veya düzeltmek için devreye girmekte, merkezi bir siyasal sosyalleşme mimarisini sürdürmektedir.
Nesiller Arası Siyasal Tutum Aktarışı
Aile ortamında gerçekleşen siyasal sosyalleşma, sadece bireysel düzeyde değil; aynı zamanda toplumun nesiller arası siyasal kontinuitesi ve değer kalıtımının mekanizmasıdır. Ebeveynlerin siyasal deneyimleri, travmaları, başarıları ve bu çerçevede oluşturdukları tutumlar, çocaklara nakledilerek, toplumun siyasal belleğini uzun tarihsel dönemler boyunca etkilemektedir. Örneğin, belirli bir siyasal kriz veya devrim deneyimi yaşamış bir kuşağın çocuklarına aktardığı korku, direnç veya güven, onun sonraki kuşakların siyasal davranışlarını anlamlı bir şekilde şekillendirmektedir. Bu nedenle, toplumsal siyasal dönüşüm, yalnızca kurumsal reformlar veya ideolojik kampanyalarla değil; aynı zamanda ailenin rol ve değerlerinin dönüşümüne bağlı olarak gerçekleşmektedir.
Sosyalizasyon, bireyin içinde yaşadığı sosyal ve kültürel yapıya uyum süreci olarak tanımlanmakta ve bireyin içinde yaşadığı toplumun üyesi olmasını ifade etmektedir; siyasal toplumsallaşma ise bu sürecin politik sisteme entegrasyon boyutudur (Beşirli, 2004).
Devlet, ailelerin siyasal sosyalleşme işlevini çoğunzaman desteklemek, kitlesel medya ve eğitim aracılığıyla pekiştirmek amacıyla hareket etmektedir. Ancak aile, kendine özgü mikro-koşulları, özel deneyimleri ve bireysel tercihler nedeniyle, devletin merkezi sosyalleşme tasarısından sapmalara da imkân vermektedir. Siyasal davranışın toplumsal kökenleri, bu aile-devlet kurumsal işleyişinin karşılıklı etkisinin sonucu olarak anlaşılmalıdır.
Kurumsal Sinerji ve Toplumsal Kontrol
Eğitim sistemi, askerlik kurumu ve aile yapısı, izolasyon halinde değil; fakat birbirini pekiştiren, tamamlayan ve güçlendiren bir kurumsal ekosistem içinde işlemektedir. Devlet, bu üç kurumun koordinasyonu aracılığıyla, bireyin yaşamının neredeyse her evresinde ve her alanında siyasal sosyalleşme sağlamaktadır. Okula başlayan çocuk, bir taraftan resmi müfredatla karşılaşırken; öte taraftan ailede öteki psikolojik takviye almakta ve gençlikte ise askerlik kurumunun totaliter disiplinine tabi olmaktadır. Bu üçlü mekanizmasız, sosyal kontrol ve ideolojik entegrasyon, toplumsal düzeyde oldukça yoğun ve etkin bir biçimde işletilmektedir. Bireysel direniş ve özerklik, bu kurumsal ağın sıkı kenetlenmesi karşısında sınırlı kalmaktadır; çünkü birey, her kurumdan kaçsa da diğer iki kuruma tamamen maruz kalmakta, böylece kaçış yolu olmayan bir sosyalleşme labirentine hapsolmaktadır.
Bu noktada, farklı toplumsal sınıflar, etnik gruplar ve cinsiyet kategorileri, bu kurumsal sosyalleşme sürecine farklı ölçülerde ve farklı içeriklerle maruz kalmakta, dolayısıyla farklı siyasal identiteler geliştirmektedir. Keskin bir sınıf farkı veya etnik hiyerarşi olan toplumda, sosyalleşme mekanizmaları, bu eşitsizlikleri yeniden üretme ve meşrulaştırma işlevini de görmektedir. Devlet, kurumsal sosyalleşme aracılığıyla, mevcut toplumsal düzeni ve kendi iktidarını, doğal ve değişmez bir olgu olarak bireyin bilincine nakşetmektedir.
Sonuç Niteliğinde Değerlendirmeler
Politik sosyalleşme, bireyin siyasal kimliğinin inşası ve sosyal düzene uyumunun sağlanması amacıyla devlet ve sosyal kurumlar tarafından yürütülen, çok katmanlı bir kurumsal süreçtir. Eğitim sistemi, askerlik kurumu ve aile yapısı, bu sürecin temel taşlarını oluşturmakta ve birbirini destekleyerek, bireyi devlet merkezli bir siyasal dünya görüşü doğrultusunda şekillendirmektedir. Her üç kurumun koordineli işleyişi, toplumsal siyasal kontrolün ne kadar kapsayıcı ve etkili olduğunu göstermektedir. Bununla birlikte, bu kurumsal mekanizmalar kadar çok, bireyin özerkliği, alternatif kültürel kaynakları ve direniş kapasitesi de, siyasal sosyalleşmenin sonuçlarını değişkene hale getirmektedir. Modern devletler, bireyi merkezi bir siyasal sisteme entegre etmeye çalışsa da; aile geleneği, alt kültürler ve marjinal sosyal ağlar, devletin hegemonyasına karşı cephe tutabilmektedir. Sonuç olarak, siyasal sosyalleşme, devletin tasarısı kadar çok, toplumsal çok sesliliğin ve dirençlerin tarihsel çatışmasının ürünü olarak anlaşılmalıdır.
Yararlanılan Kaynaklar
- Alkan, T. (1979). Siyasal Toplumsallaşma. Ankara Üniversitesi SBF Yayınları.
- Beşirli, H. (2004). Politik Sosyalizasyon Araştırmaları ve Kışla. Hacettepe Üniversitesi Sosyoloji Dergisi.