Yabancılaşma, bireyin kendi özüne, ürettiği emeğe ve çevresindeki topluma karşı derin bir kopukluk hissetmesidir. Bu sessiz çığlık, modern insanın kalabalıklar içinde yaşadığı en sarsıcı varoluşsal meselelerden biridir.
Yabancılaşma Duygusu İlk Ne Zaman ve Nasıl Ortaya Çıkar?
Yabancılaşma, en basit tanımıyla insanın kendi özünden, çevresinden ve ürettiği değerlerden uzaklaşarak bir nesneye dönüşmesi halidir. Bu kavram, bireyin kendi hayatı üzerindeki kontrolünü kaybettiği anda başlayan psikolojik bir süreci ifade eder.
Modern bireyin yaşadığı bu karmaşık ruh hali, sanıldığı gibi sadece günümüzün bir sorunu değildir. Kökleri çok daha eskiye dayansa da, toplumsal dokunun çözülmeye başladığı kritik dönemlerde şiddetlenir. Politik psikoloji perspektifinden bakıldığında, yabancılaşma bir ruh hali olmanın ötesinde, sistemin birey üzerindeki baskısının somut bir tezahürüdür. İnsanın yaşadığı ortamdan, ailesinden, işinden ve en önemlisi de kendisinden kopuk olarak yaşaması olarak tarif edilen yabancılaşma sadece küreselleşme ile başlamış bir sorun değildir. Fakat 1980’ler sonrasında, toplumsal ilişkilerin daha fazla karmaşık bir hale gelmesi, bireyin duyduğu yalnızlık hissi ve yabancılaşma duygusunun bilimsel anlamda ilk ele alınmaya başlandığı 18. ve 19. yüzyıldan daha farklı ve derin olduğu bir gerçektir (Sarıtaş, 2006).
Kapitalist Üretim İlişkileri Emeği Nasıl Anlamsızlaştırır?
Üretim süreçlerinin dönüşümü, bireyin emeği ile kurduğu bağı radikal bir şekilde koparmıştır. Özellikle kapitalist sistemin dayattığı mekanik işleyiş, insanı yaratıcı bir varlık olmaktan çıkararak standardize edilmiş bir üretim aracına dönüştürür.
Bu noktada birey, sadece fiziksel olarak değil, ruhsal olarak da bir çöküş yaşar. Bugün birey kendi yarattığı değerlerden uzaklaşmaktadır. İnsan yaptığı her türlü çalışmada, başka insanlarla birlikte iken insanlığın yarattığı ortak değerlerden uzaklaşmaktadır. İnsanlar bu üretim süreci içinde yaratıcılığını cisimleştirmekle birlikte kendinden ayrılan, kendi içinde büyük kaos yaşayan maddi nesneler haline gelmiştir (Jones, 2005). Ürettiği ürün karşısında gurur duymayan, yaptığı işi anlamlandıramayan birey için çalışmak, yalnızca hayatta kalmak için katlanılan zorunlu bir eziyete dönüşür. Bu durum, kişinin kendilik algısını paramparça eder.
Makineleşme ve Tüketim Çağında Bireyin Kendine Yabancılaşması
Teknolojinin baş döndürücü hızı ve makineleşme, insanı sadece iş gücü piyasasında değil, gündelik yaşamın her alanında edilgen bir konuma iter. Tüketim kültürü, bireylere sahte ihtiyaçlar ve yapay kimlikler pazarlar. Birey, satın aldığı metalarla bir kimlik inşa etmeye çalışırken, gerçek kişiliğinden her geçen gün biraz daha uzaklaşır. Bu süreçte birey, kendi iç sesini duyamaz hale gelir; ne hissettiğini, neye ihtiyaç duyduğunu ayırt edemez. Bu kopuş hali, yalnızca bireyin iç dünyasında kalan bir çatışma değildir. Bireysel anlamda yabancılaşma kişinin kendisine yabancılaşması, bu çerçevede toplumsal ilişkilerinde de yabancılaşma yaşamasıdır. Makro anlamda yabancılaşmada ise toplumun yabancılaşması söz konusudur (Mecw, 1993). Kendine yabancılaşan birey, diğer insanlarla da sahici bir bağ kuramaz; yüzeysel ve çıkarcı ilişkiler toplumun dokusuna nüfuz eder.
Kimlik Bunalımı ve Toplumsal İlişkilerde Yaşanan Çözülme
Yabancılaşma, en yıkıcı etkisini bireyin kimlik inşası sürecinde gösterir. Sürekli tüketmeye şartlandırılmış bir toplumda, birey kim olduğunu sorguladığında büyük bir boşlukla karşılaşır. Aidiyet duygusu zayıflar; aile, arkadaşlık ve komşuluk gibi geleneksel bağlar yerini sanal ve geçici etkileşimlere bırakır. Birey, ne kadar çok tüketirse o kadar var olacağını sanır; ancak bu yanılsama, onu daha da derin bir yalnızlığa sürükler. Özellikle iş hayatında rekabetin kutsanması, komşunun bir rakip olarak görülmesine, dostlukların ise birer çıkar ilişkisine dönüşmesine yol açar. Birey, çevresindeki insanlarla duygusal bir alışverişe giremediği için, toplumsal bir varlık olduğu gerçeğini unutur ve içe kapanarak kimlik bunalımını daha da derinleştirir.
Yabancılaşmanın Üstesinden Gelmek İçin Hangi Adımlar Atılmalıdır?
Bu kısır döngüyü kırmak, öncelikle bireyin bu durumun farkına varmasıyla mümkündür. Üretim ve tüketim arasındaki dengesizliği sorgulamak, yaratıcı eylemlere yönelmek ve anlamlı sosyal bağlar kurmak temel çözüm yollarıdır.
- Emeğinize saygı duymak: Yaptığınız işi küçük de olsa kendinizden bir şeyler katarak özelleştirmeye çalışın.
- Tüketimi sorgulamak: Bir ürünü satın almadan önce, ona gerçekten ihtiyacınız olup olmadığını ve sizi neyin motive ettiğini düşünün.
- Sosyal bağları onarmak: Sanal etkileşimler yerine yüz yüze, derinlemesine sohbetlere ve ortak faaliyetlere alan açın.
Bireyin kendini bir nesne olarak değil, bir özne olarak yeniden konumlandırması, bu varoluşsal sancının panzehiridir. Kendi kararlarını alabilen, ürettiğine yabancılaşmayan ve topluluğunun bir parçası olduğunu hisseden birey, yabancılaşmanın pençesinden kurtulabilir.
Kaynakça
- Sarıtaş, E. (2006). Küreselleşme Sürecinde Yabancılaşma Olgusu. Ankara: Phoenix Yayınevi.
- Jones, B. (2005). Yabancılaşma ve Kapitalizm. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
- Mecw, A. (1993). Modern Toplum ve Birey. İstanbul: İletişim Yayınları.